Teatr to niezwykła sztuka. Nie tylko bawi, ale i łączy, uczy empatii oraz zmusza do refleksji nad ważnymi tematami. Teatr to przecież nie tylko aktorzy na scenie – to efekt pracy wielkiego zespołu ludzi. Aby wesprzeć wszystkich tych, którzy stoją za kulisami tej teatralnej magii, w Warszawie zainicjowano Nagrodę imienia Haliny Machulskiej. O tym wyróżnieniu, które stało się platformą dialogu na temat roli sztuki w społeczeństwie, opowiadamy na warsaw-trend.eu.
Jak powstała nagroda
Historia nagrody rozpoczęła się w 2020 roku. Wtedy Teatr Ochoty im. Haliny i Jana Machulskich obchodził swoje 50-lecie. Zamiast typowych spektakli jubileuszowych, placówka postanowiła zrobić coś znacznie ważniejszego – uhonorować ludzi, którzy, podobnie jak założycielka teatru, poświęcili życie wychowaniu poprzez sztukę.
Nagroda miała podkreślić wkład Haliny Machulskiej w rozwój teatru. Ta aktorka, reżyserka i pedagożka wraz z mężem Janem Machulskim otworzyła młodzieży drogę do świata sztuki teatralnej. Teatr Ochoty, założony 22 października 1970 roku, stał się wyjątkową przestrzenią, gdzie profesjonaliści i amatorzy wspólnie tworzyli. Było to miejsce eksperymentów, nauki i inspiracji, w którym młodzi ludzie mogli nie tylko oglądać przedstawienia, ale i aktywnie uczestniczyć w ich powstawaniu.
Dlatego jubileusz teatru stał się idealnym momentem, by zwrócić uwagę na pedagogów, którzy wykorzystują sztukę jako narzędzie wychowania młodzieży. Inicjatorzy nagrody zdecydowali się w 2020 roku na ogólnopolski konkurs, otwarty dla wszystkich pracujących w sferze edukacji teatralnej. Pierwsza ceremonia odbyła się w ciepłej atmosferze. Szczególną uwagę zwrócono na znaczenie inkluzywności, wolności twórczej i odpowiedzialności społecznej – wartości, które stanowią fundament Teatru Ochoty im. Haliny i Jana Machulskich od samego początku.
Nagroda przewiduje finansowe gratyfikacje dla zwycięzców. Jest ona finansowana przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Od 2025 roku środki na wydarzenie przekazuje także Unia Europejska w ramach programu NextGenerationEU. Dzięki temu organizatorzy mogą nie tylko wręczać laureatom nagrody pieniężne, ale i organizować uroczyste gale, podczas których artyści wymieniają się doświadczeniami.
Jak wybiera się laureatów
Nagroda imienia Haliny Machulskiej to wyróżnienie, które może trafić zarówno do pedagoga z małego miasteczka, jak i do warszawskiego entuzjasty organizującego teatralne spotkania pod chmurką. Co roku jesienią Teatr Ochoty rozpoczyna przyjmowanie zgłoszeń od kandydatów. Wnioskodawcy muszą opisać swoje projekty, ich wpływ na społeczność oraz propagowanie wartości takich jak inkluzywność, rozwój osobisty i zaangażowanie w proces twórczy. Kandydata może polecić uczeń, kolega, a nawet widz.
Następnie rozpoczyna się dwuetapowa selekcja. Najpierw kandydatury ocenia jury, w skład którego wchodzą poprzedni laureaci oraz eksperci z pedagogiki teatralnej. Przetwarzają oni wszystkie zgłoszenia i wybierają 4–5 nominowanych. Nazwiska pretendentów do zwycięstwa są ogłaszane publicznie. W tym czasie odbywają się otwarte dyskusje, spotkania i webinary, na których nominowani dzielą się swoimi doświadczeniami.
W drugim etapie członkowie jury głosują tajnie, oceniając osiągnięcia każdego z twórców. Wydarzenie kończy się uroczystą ceremonią w Teatrze Ochoty. Podczas niej przedstawiane są historie laureatów – opowieści o ich uczniowskich teatrach, inicjatywach w małych miastach, ulicznych performansach i innych działaniach. Zwycięzcy otrzymują wsparcie finansowe na stworzenie nowych projektów oraz dołączają do jury kolejnej edycji konkursu.
Nazwiska, które zyskały rozgłos dzięki nagrodzie
Laureaci Nagrody imienia Haliny Machulskiej to osoby, dzięki którym teatr staje się bliższy każdemu. Od 2020 roku zaszczytne wyróżnienie otrzymało ponad dziesięć osób. Podczas debiutanckiej ceremonii nagrodzono:
- Aleksandrę Barczyk — autorkę projektów z Krakowa, która zajmuje się promowaniem inkluzji;
- Dorotę Kowalkowską — teatrolożkę, pedagożkę i dramaturżkę z Warszawy, która poprzez sztukę otwiera widzom świat wolny od uprzedzeń;
- Grażynę Wydrowską — aktywistkę z Lublina, która założyła młodzieżowe teatry w małych miastach.
Każda z laureatek dąży do przekształcenia teatru w przestrzeń, w której rodzi się wzajemne zrozumienie. Nie dzielą ludzi na widzów i aktorów, lecz sprawiają, że każdy staje się częścią wspólnego procesu twórczego. Laureatki nagrody nie tylko pokazują historie, ale tworzą je razem z tymi, dla których sztuka stała się drogą do odzyskania wiary w siebie i poczucia siły wspólnoty.
W 2021 roku nagrodę otrzymała Anna Rochowska – pedagożka teatralna, koordynatorka edukacji w jednym z najbardziej znanych i wpływowych awangardowych teatrów dramatycznych w Warszawie, TR Warszawa. Udowodniła, że sztuka teatralna może być dostępna dla wszystkich – nawet dla osób niewidomych czy niesłyszących. Jej projekty stały się wzorem otwartości społecznej.
W 2022 roku laureatami nagrody zostali Monika Kazimierczyk i Dariusz Wychudzki z Teatru Przebudzeni. Stworzyli oni wspólnotę, która łamie stereotypy, pomaga osobom z niepełnosprawnościami poczuć własną siłę i piękno, otwierając drogę do samowyrażenia poprzez sztukę. Ich praca to nie jednorazowy projekt, lecz wieloletni wysiłek, aby sztuka stała się mostem między ludźmi, a nie barierą. W tym samym roku wyróżniono również Mirosławę Krymską, której udało się ożywić życie teatralne małego miasta. Przez wiele lat zaszczepiała miłość do sztuki w młodych ludziach, pomagając im poczuć własną wartość.
W 2023 roku akcent położono na osiągnięcia twórców z regionów. Wśród nominowanych było wielu pedagogów i aktywistów z mniejszych miast, pracujących na rzecz równości w edukacji. Laureatkami zostały członkinie kolektywu Kobietostan:
- Justyna Czarnota;
- Agnieszka Bresler;
- Iwona Koniecka.
Nagrodą imienia Haliny Machulskiej w 2024 roku uhonorowano Kingę Dębską i Monikę Tomczyk. Obie zwyciężczynie uosabiają ducha pedagogiki teatralnej, która łączy kreatywność, edukację i odpowiedzialność społeczną.
Dębska to aktywistka i reżyserka, która rozwija inicjatywy teatralne, angażując młodzież w sztukę. Kieruje również działającą w Kędzierzynie-Koźlu organizacją pozarządową „Pasja”, aktywnie zaangażowaną w projekty kulturalne.
Tomczyk jest pedagożką w Miejskim Teatrze Miniatura w Gdańsku, na którego bazie tworzone są inkluzywne projekty edukacyjno-artystyczne. Artystka pracuje z ludźmi w różnym wieku i pomaga im odkryć własny potencjał poprzez teatr.
Wpływ nagrody na postrzeganie roli pedagogów i rozwój sztuki teatralnej
Nagroda imienia Haliny Machulskiej w krótkim czasie przeszła drogę od lokalnej inicjatywy do symbolu nowej fali polskiej pedagogiki teatralnej. To, co zaczęło się jako warszawski projekt, połączyło setki nauczycieli, artystów i aktywistów kultury, dla których teatr stał się narzędziem nauczania, wsparcia i integracji społecznej.
W ciągu pięciu lat laureaci nagrody stworzyli ponad 45 nowych inicjatyw – od warsztatów edukacyjnych i festiwali po kursy online, które objęły dziesiątki miast. Dzięki zwróceniu uwagi na rolę sztuki w wychowaniu, budżety na edukację teatralną wzrosły o 35%, o czym świadczą statystyki Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W 2026 roku spodziewane jest uruchomienie młodzieżowej wersji nagrody dla pedagogów do 30. roku życia oraz międzynarodowa wymiana z Ukrainą i Litwą. A Teatr Ochoty przygotowuje program „Mahulska Fellowship” – roczne stypendium dla pięciu pedagogów, którzy wyjadą nauczać za granicę i szerzyć idee Machulskiej poza granicami kraju.
Nagroda imienia Haliny Machulskiej stała się dowodem na to, że teatr może odgrywać w wychowaniu rolę nie mniejszą niż szkoła. Motywuje ona tych, którzy przekształcają scenę w przestrzeń, w której rodzą się empatia, równość i wolność samowyrażenia.
