Założony jako część powojennego Archiwum Filmowego, „Iluzjon” szybko stał się głównym ośrodkiem zachowania i popularyzacji polskiego dziedzictwa filmowego. To tutaj rodzą się festiwale, odbywają się retrospektywy i spotkania z najznamienitszymi artystami. Dzięki temu placówka stała się istotnym centrum dialogu między różnymi epokami kina. Więcej na warsaw-trend.eu.
Historia i rozwój Kina „Iluzjon”
W 1955 roku w Warszawie rozpoczęło swoją działalność Archiwum Filmowe. Jego celem było gromadzenie przedwojennych polskich filmów, ratowanie ocalałych kopii zagranicznych produkcji oraz porządkowanie najnowszej twórczości. Już rok później, w 1956 roku, kluczowym narzędziem do upowszechniania tych zasobów wśród szerokiej publiczności stał się klub „Iluzjon”. Z biegiem czasu placówka przekształciła się w Polską Filmotekę, a następnie w Filmotekę Narodową, stając się sercem ochrony i promocji kina.
Jednak kolejne dekady upłynęły na zmianach lokalizacji, naciskach administracyjnych i nieustannej walce o własną siedzibę. Symbolicznym wyrazem poparcia społecznego była demonstracja w 1996 roku, kiedy to setki studentów Uniwersytetu Warszawskiego wyszło na ulice, protestując przeciwko eksmisji Filmoteki Narodowej z budynku „Śląsk”. Ponieważ urzędnicy nie zmienili decyzji, od 1997 roku działalność kontynuowano w kinie „Stolica” na Mokotowie.
Nowy rozdział w historii Kina „Iluzjon” otworzyło w 2003 roku zainicjowanie Święta Kina Niemego. Jego unikatowość polegała na połączeniu klasyki kina niemego z muzyką graną na żywo. Klasyczne partytury, jazzowe improwizacje i eksperymentalne brzmienia ożywiały historyczne filmy, nadając im nowy wymiar emocjonalny dla współczesnego widza. Na scenie festiwalu występowali czołowi polscy muzycy, tacy jak Urszula Dudziak, Maciej Maleńczuk, Leszek Możdżer, Stanisław Soyka i Aga Zaryan.
W 2008 roku nad kinem „Iluzjon” zawisła groźba zamknięcia. Do dyskusji włączyły się stołeczne media, w tym „Gazeta Wyborcza”, nadając sprawie ogólnomiejski rozgłos. Co więcej, w internecie pojawiła się petycja, która w ciągu zaledwie miesiąca zebrała ponad jedenaście tysięcy podpisów. W grudniu tego samego roku, dzięki niezłomności Filmoteki Narodowej oraz wsparciu finansowemu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego, zakupiono historyczny budynek przy ulicy Ludwika Narbutta 50A. To miejsce miało przesądzić o przyszłości placówki.
9 listopada 2012 roku, po modernizacji, Kino „Iluzjon” zostało ponownie uroczyście otwarte. Renowacja budynku pozwoliła zachować ducha lat 50. XX wieku, z drewnianymi panelami ściennymi, parkietową podłogą i tradycyjnymi fotelami. Duża sala na ponad 260 miejsc stała się równocześnie nowoczesna i historycznie rozpoznawalna. Właśnie na tej scenie, dokładnie 84 lata po premierze, odbył się pokaz odrestaurowanego filmu „Pan Tadeusz” z 1928 roku z muzyką na żywo Tadeusza Woźniaka. Wydarzenie, którego patronem został prezydent Bronisław Komorowski, uznano za kulturowy akt odnowy historycznej ciągłości polskiego kina.
W 2025 roku w Kinie „Iluzjon” odbyły się obchody 70-lecia Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego (FINA). Kluczowym momentem było ogłoszenie, 27 października, w Światowy Dzień Dziedzictwa Audiowizualnego, Listy Polskiego Dziedzictwa Filmowego (LPDF) – pierwszych 70 najcenniejszych filmów o przełomowym znaczeniu dla historii polskiej kinematografii. Kontynuacją uroczystości był wernisaż wystawy „Film na zawsze”, otwarty 20 listopada w murach „Iluzjonu”. Była to pierwsza w Polsce ekspozycja, która umożliwiła szerokiej publiczności zobaczenie żmudnej pracy archiwistów. Tego samego wieczoru zainaugurowano cykl wydarzeń „Ochrona dziedzictwa” – serię dyskusji i projekcji, mających na celu podkreślenie znaczenia ciągłej pracy nad spuścizną filmową.
Uznanie i znaczenie działalności Kina „Iluzjon”
Kino „Iluzjon” zdobyło autorytet jako jedna z wiodących instytucji kultury w Warszawie. Gościło takie wybitne postacie światowego i polskiego kina, jak Mike Leigh, Jiří Menzel, Krystyna Janda, Jerzy Stuhr i Jerzy Hoffman. Szczególnym wkładem w uznanie placówki są multimedialne wystawy i seanse z muzyką na żywo, wśród których wyróżnia się kultowe Święto Kina Niemego. Jednocześnie udział w programach czołowych festiwali, takich jak „Docs Against Gravity Film Festival”, „MFF Watch Docs” oraz „Nieznane oblicza Japonii”, utrwalił status „Iluzjonu” jako platformy kształtującej współczesny dyskurs filmowy.
