Aleksander Ford to jedna z najbardziej wyrazistych, a zarazem kontrowersyjnych postaci w historii polskiego kina. Nie tylko tworzył filmy poruszające ważne tematy społeczne, historyczne i moralne, ale również wychował nowe pokolenie wybitnych reżyserów. Fordowi udawało się łączyć sztukę z wiernością ideałom politycznej ideologii, co ostatecznie stało się jedną z przyczyn dramatycznego finału jego życia, o którym opowiadamy na warsaw-trend.eu.
W poszukiwaniu lepszego losu
Biografia Aleksandra Forda, którego prawdziwe nazwisko brzmiało Mosze Lifszyc, jest dość zagadkowa. Zarówno jego wykształcenie, jak i nawet miejsce urodzenia pozostają przedmiotem sporów. Reżyser prawdopodobnie przyszedł na świat 24 listopada 1908 roku w Kijowie, w rodzinie żydowskiego ojca i rosyjskiej matki. Sam Ford niekiedy jako swoje rodzinne miasto podawał jednak raz Łódź, innym razem Warszawę.
Okrutne realia życia zmusiły przyszłego filmowca do wczesnego dorośnięcia. W 1923 roku zmarł jego ojciec, Daniel Lifszyc. Młody Mosze, czwarte z pięciorga dzieci, musiał porzucić szkołę i podjąć pracę w fabryce włókienniczej. Marzył jednak o lepszym życiu. W drugiej połowie lat 20. XX wieku przyjechał do Warszawy, gdzie przeszedł drogę od sprzedawcy w sklepie fotograficznym do montera w Polskiej Agencji Telegraficznej.
Właśnie wtedy, zainspirowany kultowym amerykańskim reżyserem Johnem Fordem, Mosze Lifszyc postanowił zacząć życie od nowa. Zmienił swoje nazwisko na Aleksander Ford, niczym stwarzając nową tożsamość, godną świata wielkiego kina.
Droga reżysera do wiedzy również była nietypowa. Choć sam Ford twierdził, że studiował historię sztuki na Uniwersytecie Warszawskim, jego przyjaciółka Bella Bibrowska utrzymywała, że nie miał pieniędzy na czesne. Zamiast tego Ford aktywnie uczestniczył w otwartych spotkaniach w Akademickim Klubie Artystyczno-Literackim, gdzie narodziła się jego gorąca pasja do kinematografii. Podczas dyskusji o literaturze i malarstwie zrozumiał, że jego prawdziwym powołaniem jest mówienie do świata za pośrednictwem filmów.
Pierwsze sukcesy filmowe
Pierwsze projekty reżyserskie Forda miały charakter eksperymentalny. Na początku kariery Aleksander nie dysponował ani wystarczającymi środkami, ani wsparciem dużych wytwórni. Używał minimum dekoracji i prostej techniki, zatrudniał mało znanych aktorów i obywał się bez licznej ekipy. Krótko mówiąc, były to niskobudżetowe produkcje, które pomagały mu odnaleźć własny, twórczy styl.
Debiutem Forda był film krótkometrażowy «Nad ranem», który ukazał się w 1929 roku. Była to dokumentalna improwizacja o porannym życiu polskiej stolicy. Ford pokazywał, jak gasną latarnie, wracają do domów bawiący się do późna i idą do pracy robotnicy w budzącej się Warszawie.
Pełnometrażowy debiut, film «Mascotte» («Maskotka»), który miał premierę w 1930 roku, ujawnił ambicje Forda i jego gotowość do podejmowania wyzwań. Recenzenci tamtego czasu negatywnie oceniali obraz, uważając, że nie zasługuje na uwagę z powodu słabego scenariusza, nierównej reżyserii i przeciętnej gry aktorskiej.
Jedną z nielicznych osób, która publicznie stanęła w obronie Aleksandra Forda i jego filmu, była szanowana pisarka i krytyczka filmowa Maria Wielopolska. W przeciwieństwie do większości kolegów, skłonnych do potępiania eksperymentów, pochwaliła artystę za nowatorskie rozwiązania reżyserskie.
Uznanie reżyserowi przyniósł film «Legion ulicy», który wszedł na ekrany w 1932 roku. Obraz bez upiększeń i romantyzowania pokazywał życie warszawskich bezdomnych dzieci. Ford zrezygnował z tradycyjnych dekoracji. Kręcił film na ulicach stolicy, co dodało mu szczególnej ostrości. Użycie nieprofesjonalnych aktorów – prawdziwych mieszkańców warszawskich slumsów – uczyniło film prawdziwym i niezwykle emocjonalnym.
Takie podejście było na owe czasy śmiałe i nowatorskie. Dramat stał się jednym z pierwszych przykładów realizmu społecznego w polskim kinie, a Ford zyskał sławę jako reżyser gotowy mówić o palących i bolesnych tematach.
Okres od pierwszych eksperymentów do stworzenia nowatorskich filmów stał się fundamentem kariery filmowca. Jego późniejsze prace przedwojenne, w tym film dokumentalny «Droga młodych» o życiu w domu dziecka Janusza Korczaka, tylko podkreśliły talent i odpowiedzialność społeczną artysty.
Budowniczy nowej epoki polskiego kina
Po II wojnie światowej przed Fordem stanęło zadanie podniesienia polskiej kinematografii z ruin. W 1945 roku reżyser objął kierownictwo państwowej firmy «Film Polski», faktycznie uzyskując pełną kontrolę nad całą produkcją filmową w Polsce. Była to kolosalna władza, którą wykorzystał nie tylko do odbudowy zniszczonych studiów, ale także do stworzenia nowego systemu kinematografii. Był pomysłodawcą i założycielem Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej w Łodzi, która wkrótce stała się kuźnią talentów.
Ford połączył pracę reżysera z nauczaniem. Pod jego surowym kierownictwem, i pomimo jego oddania komunistycznym ideałom, wychował całe pokolenie młodych twórców. Wśród jego uczniów były przyszłe gwiazdy światowego formatu – Roman Polański i Andrzej Wajda. Fakt ten jest jednym z największych paradoksów jego biografii: człowiek, który wierzył w ścisłą kontrolę, dał narzędzia i wiedzę tym, którzy później wykorzystali je do tworzenia kina otwarcie sprzeciwiającego się systemowi totalitarnemu.
Jako reżyser Ford był zmuszony pracować w sztywnych ramach narzuconych przez władzę komunistyczną. Dominacja socrealizmu wymagała od artystów gloryfikowania ideałów politycznych. Dlatego w twórczości Forda silnie odczuwalne były wpływy ideologii. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest obraz «Młodość Chopina», który ukazał się w 1952 roku. Zamiast stworzyć biograficzny dramat o genialnym kompozytorze, Ford przedstawił życie muzyka przez pryzmat ideologii komunistycznej. W filmie młody Chopin jest ukazany jako żarliwy rewolucjonista, walczący z caratem i współczujący powstaniom narodowym.
Największym projektem Forda w okresie powojennym stała się historyczna ekranizacja powieści Sienkiewicza «Krzyżacy». Film, który miał premierę w 1960 roku, obejrzało ponad 30 milionów widzów. Stał się najbardziej kasowym polskim filmem i umocnił reputację Forda jako reżysera zdolnego do tworzenia wielkich historycznych fresków.
Emigracja i tragiczny finał
W 1968 roku Aleksander Ford padł ofiarą czystek politycznych i antysemickiej kampanii w Polsce. Mimo wieloletniego oddania reżimowi komunistycznemu, został odsunięty od nauczania w Łódzkiej Szkole Filmowej i wykluczony z partii, co zmusiło go do emigracji.
Po tułaczce w Izraelu, Danii i RFN, Ford osiadł w USA. Tam próbował wznowić karierę, kręcąc filmy:
- «Krąg pierwszy», na podstawie powieści Sołżenicyna;
- «Jest pan wolny, doktorze Korczak».
Premiery obrazów odbyły się na początku lat 70. Żaden z nich nie odniósł jednak sukcesu.
Reżyser, oderwany od swojego środowiska, nigdy nie zdołał odzyskać dawnego wpływu i popularności. Życie Forda tragicznie zakończyło się 4 kwietnia 1980 roku, kiedy popełnił samobójstwo na Florydzie.
Aleksander Ford to postać, bez której historia polskiego kina jest nie do pomyślenia. Był utalentowanym pedagogiem i reżyserem, którego prace ukształtowały oblicze polskiej kinematografii drugiej połowy XX wieku. Współpraca z reżimem komunistycznym dała Fordowi wpływ i środki do odrodzenia polskiego kina, ale ostatecznie ten sam system zrujnował mu życie. Pomimo wieloletniego przemilczania jego nazwiska w Polsce, wkład reżysjera w rozwój kinematografii i stworzenie takich kultowych filmów jak «Krzyżacy» pozostaje nieodłączną częścią narodowego dziedzictwa kulturowego.
