Małga Kubiak to polska reżyserka awangardowa, artystka i pisarka, która od ponad czterech dekad tworzy na styku kina eksperymentalnego, performansu oraz kultury undergroundowej. W swoich filmach bezkompromisowo podejmuje tematy cielesności, seksualności, tożsamości queer i wolności osobistej, nierzadko z premedytacją przełamując estetyczne i społeczne tabu. Od Warszawy po Nowy Jork artystka konsekwentnie buduje własny świat sztuki, wymykający się jakimkolwiek utartym regułom. Więcej na warsaw-trend.eu.
Od szkolnych lat nie mieściła się w schematach
Urodzona w 1950 roku w Warszawie Małga Kubiak od najmłodszych lat dorastała w środowisku artystycznym. Jej ojciec Tadeusz Kubiak był znanym poetą, matka Danuta Kubiak pracowała jako scenografka i malarka, a stryj Zygmunt Kubiak był cenionym pisarzem i eseistą. Ten dom stał się dla dziewczynki pierwszą szkołą sztuki oraz fundamentem niezależnego i prowokacyjnego sposobu myślenia. Z ojcem spędzała czas w gmachu Polskiego Radia, a z matką regularnie bywała w Teatrze Współczesnym i Operze. W szkole ta niezależność szybko stawała się zarzewiem konfliktów. Artystka wspominała po latach, że potrafiła publicznie poprawiać nauczycielki, gdy słyszała błędy językowe w ich polszczyźnie, co niejednokrotnie kończyło się dla niej dyscyplinarnym wyrzuceniem ze szkoły.
Kamera, ciało i nowojorski underground
W latach 1970–1973 Małga Kubiak studiowała na warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych, rozwijając warsztat w trzech różnych pracowniach. Polskie ramy akademickie okazały się jednak dla niej zbyt ciasne. W 1973 roku wyjechała do Wielkiej Brytanii, skąd wkrótce przeniosła się do Szwecji. Tam przez kilka miesięcy uczęszczała do Performance School prof. Yoshio Nakajimy w Symposion Ubbeboda Center, a następnie kształciła się w szkole filmowej Akademii Valand w Göteborgu.
Na początku lat 80. Kubiak zaczęła realizować autorskie filmy krótkometrażowe: zorganizowała własne studio montażowe i kupiła profesjonalne oświetlenie. Świadomie uczyniła głównym medium własne ciało, seksualność oraz zakamarki ludzkiej psychiki. Szybko wyrosła na jedną z czołowych postaci alternatywnej sceny Göteborga, współtworząc projekty takie jak „DS Art Ensemble” czy „Miss Mess”. Istotne miejsce w jej dorobku zajmuje cykl wideo „The Egotrip Collection” (1984–1994). W tych pracach autorka zgłębiała kwestie ego, tożsamości, rodziny i egzystencji, posługując się radykalną mieszanką mocnych obrazów, czarnego humoru oraz prowokacji. Tytuły filmów — „Ego”, „Superego”, „Father”, „Angel”, „IDN 1–4”, „Flasher” czy „Baby Trouble Hole” — dobitnie ukazują rozmach podejmowanych przez nią tematów.
Początki jej zaangażowania w organizację festiwali poetyckich sięgają początku lat 80. Jak sama wspominała, pomysł na duże wydarzenie zrodził się po śmierci ojca — z potrzeby uczczenia jego pamięci i zwrócenia uwagi na sztukę słowa. W Göteborgu, gdzie tomiki wierszy niemal nie pojawiały się w księgarniach, stworzyła festiwal od zera. Startowała z budżetem wynoszącym zaledwie 2 tysiące koron szwedzkich, a mimo to zaprosiła blisko pięćdziesięciu poetów i poetek, którzy przyjechali bez gwarancji honorariów. Z czasem inicjatywa rozrosła się w gigantyczne przedsięwzięcie. W 1989 roku, gdy gościem festiwalu był Nick Cave, budżet sięgnął pół miliona koron, choć całe wydarzenie zakończyło się dla organizatorów potężnym długiem.
Kolejnym kluczowym miejscem na mapie twórczości artystki stał się Nowy Jork, a zwłaszcza East Village i Lower East Side — dzielnice tętniące kontrkulturą, wolnością artystyczną i kinem niezależnym. Jej filmy pokazywano w MoMA, a książki trafiały na półki legendarnej księgarni Gotham Book Mart. W Stanach Zjednoczonych reżyserka zyskała nowe grono współpracowników: zaprzyjaźniła się z eksperymentalnym twórcą Bradleyem Erosem i związała z formacją NY Independent Filmmakers. Ważnym punktem jej nowojorskiego etapu było Anthology Film Archives — kultowe kino i archiwum założone przez Jonasa Mekasa. W 1994 roku zorganizowano tam wielką retrospektywę dzieł Kubiak, co przypieczętowało jej międzynarodową pozycję w świecie awangardy.
Małga Kubiak otwarcie mówi również o doświadczeniu przemocy domowej. W 2002 roku ostatecznie odeszła od drugiego męża, który stosował wobec niej agresję fizyczną. Artystka tłumaczy tę przemoc lękiem i bezsilnością partnerów wobec jej wewnętrznej wolności oraz prawa do decydowania o sobie. Po dotkliwym pobiciu zgłosiła sprawę na policję, lecz później wycofała zeznania, nie chcąc posyłać męża do więzienia. Dopiero z perspektywy czasu zrozumiała ten mechanizm: strach i ból mogą przycichnąć, ale toksyczna więź emocjonalna nie znika z dnia na dzień.
Powrót do Polski okazał się dla reżyserki dramatycznym zwrotem. Po dekadach spędzonych w rozjazdach między Warszawą, Göteborgiem a Nowym Jorkiem w 2003 roku przyjechała do kraju, by zaopiekować się chorą matką. Danuta Kubiak, która przez wiele lat zmagała się ze schizofrenią, po ciężkich upadkach i złamaniach wymagała stałej opieki. Nowojorska bohema zniknęła z dnia na dzień, a w kraju artystka zderzyła się z nowym rodzajem oporu — tym razem czysto społecznym. Jej odważne dzieła traktujące o seksualności i ciele były przez konserwatywnych odbiorców oceniane przez pryzmat patriarchalnych schematów. Dopiero około 2005 roku jej twórczość zaczęła trafiać do polskich przestrzeni alternatywnych, m.in. do klubu Le Madame i kina Muranów. Ogromne znaczenie odegrały również festiwale kina LGBT+, gdzie eksperymentalny język filmu znajdował otwartą i przygotowaną widownię.
Od traumy do «FETISH»
W 2026 roku Małga Kubiak powróciła do tych doświadczeń w autobiograficznym filmie „Fetish”. Uniwersum tego obrazu budują punkowy camp, trash, kicz, estetyka b-klasowa oraz ostentacyjna sentymentalność — elementy stojące w jawnej sprzeczności z normami mieszczańskiego smaku. Film rozpoczyna się od intymnego monologu artystki przed obiektywem: wspomina przeszłość, rozlicza się z mitami Hollywoodu i zaprzepaszczonymi szansami na komercyjną karierę. Stopniowo dzieło przeistacza się w manifest samoafirmacji — reżyserka podsumowuje swój dorobek za pomocą bezkompromisowego języka wizualnego. W pewnym momencie prywatna narracja otwiera się na historie innych osób: tempo przyspiesza, gęstnieje warstwa muzyczna, a fragmentaryczne sceny łączą się w spójny, wielowymiarowy traktat.
Uznanie i znaczenie twórczości Małgi Kubiak
Niezwykła wartość dokonań Małgi Kubiak opiera się na jej konsekwentnym przekraczaniu granic kina eksperymentalnego, performansu i poezji. W trakcie wieloletniej pracy artystycznej zrealizowała ponad 40 filmów, poświęconych m.in. takim postaciom jak Pier Paolo Pasolini, Federico García Lorca, Andy Warhol czy Lucia Joyce. Potwierdzeniem jej międzynarodowej rangi były projekcje w Anthology Film Archives w Nowym Jorku oraz na niezależnych festiwalach na całym świecie. W 2015 roku skandynawska organizacja LGBTQ Tupilak uhonorowała ją prestiżową Polar Bear Award. W tym samym roku jej obrazy „PPPasolini” i „PPPasolini Epilog” zdobyły nagrodę publiczności na warszawskim LGBT Film Festival. Kubiak nieustannie poszerza pole kina niezależnego, czyniąc z niego bezlitośnie szczerą przestrzeń do rozmowy o sprawach wypychanych na margines kultury masowej.
